جستجوي پيشرفته برو
 درخواست اشتراکارتباط با ماآرشيوشناسنامهصفحه اصلي
نسخه شماره 3141- تاریخ : 1393/06/06 - اولين روزنامه جوانان و نوجوانان ايران (پنجشنبه)

 مشاهير  

ابن هيثم

قسمت دوم - پاياني

از اين رو وي آسمان را متشکل از مجموعه‌اي از پوسته‌هاي کروي (با افلاک) هم مرکز فرض کرده‌است که بر هم مماسند و درون يکديگر مي‌چرخند، در داخل ضخامت هر پوسته، که نماينده فلک يکي از سيارات است، پوسته‌هاي هم مرکز و خارج از مرکز و کرات کامل ديگري وجود دارد که بترتيب با افلاک خارج از مرکز و افلاک تدوير متناظرند. همه پوسته‌ها و کره‌ها سر جاي خود و به گرد مرکز خود مي‌چرخند، و از ترکيب آنها حرکت ظاهري سياره که طبق فرض روي استواي فلک تدوير قرار دارد، پديد مي‌آيد. ابن هيثم با توصيف دقيق همه حرکت‌هايي که در کار مي‌آيند، در واقع گزارشي کامل و روشن و غير فني از نظريه بطلميوس درباره سيارات ارائه مي‌کند، و همين نکته راز محبوبيت رساله او را آشکار مي‌کند.

ابن هيثم سمت چپ در کنار گاليله

ايراد ابن هيثم به حرکت پنجم ماه که در فصل پنجم از مقاله پنجم مجسطي بيان شده، بسيار آموزنده‌است. اين اشکال کاملاً از نوع برهان خلف است، زيرا «ثابت مي‌کند» که چنين حرکتي از لحاظ فيزيکي محال است. بطلميوس فرض کرده بود که هنگام حرکت فلک تدوير ماه بر فلک حامل خارج مرکز آن قطري که از اوج تدوير مي‌گذرد (هنگامي که، مرکز فلک تدوير بر اوج فلک حامل است) طوري مي‌چرخد که هميشه در امتداد نقطه‌اي در روي خط اوج و حضيض است (اين نقطه را «نقطه المحاذات» مي‌گويند)؛ به طوري که مرکز دائرةالبروج در وسط خطي است که اين نقطه را به مرکز فلک حامل وصل مي‌کند. اين فرض ايجاب مي‌کند که وقتي فلک تدوير يک دور کامل روي فلک حامل خود مي‌چرخد، قطر آن بتناوب، در دو جهت مخالف بچرخد. اما ابن هيثم مي‌گويد که چنين حرکتي را تنها يک کره ايجاد مي‌کند، که بتناوب در دو جهت مختلف مي‌چرخد، يا دو کره که يکي بيحرکت مي‌ماند و ديگري در جهت خاص خود مي‌چرخد. چون فرض جسمي با اين اوصاف ممکن نيست، بنابراين ممکن نيست که قطر فلک تدوير در امتداد آن نقطه مفروض باشد.

سالها قبل از اينکه عکاسي اختراع شود، اساس کار دوربين عکاسي وجود داشت. ابن هيثم در سده‌ پنجم هجري/يازدهم ميلادي ابزاري را به نام جعبه تاريک (camera obscura)را براي بررسي خورشيدگرفتگي به کار برده بود. اين ابزار در زمان جنگ‌هاي صليبي به اروپا راه يافت. اتاقک تاريک، عبارت بود از جعبه يا اتاقکي که فقط بر روي يکي از سطوح آن روزنه‌اي ريز، وجود داشت. عبور نور از اين روزنه باعث مي‌شد که تصويري نسبتاً واضح اما به صورت وارونه در سطح مقابل آن تشکيل شود.اين وسيله به شدت مورد توجه نگارگران قرار گرفت و همه‌نگارگران به‌ويژه نگارگران ايتاليايي سده‌ شانزدهم از آن براي طراحي دقيق چشم‌اندازها و ديدن دورنمايي صحيح بهره مي‌بردند، به اين ترتيب که کاغذي را بر روي سطح مقابل روزنه قرار مي‌دادند و تصوير شکل گرفته را ترسيم مي‌کردند. اين تصاوير بسيار واقعي و از ژرفانمايي (پرسپکتيو) صحيحي برخوردار بود. ابن‌هيثم يک تصوير را هم فرافکن (projection) کرده است. وي دستگاهي ساخته بود که تصوير را بازمي‌تابانده‌است، بدين گونه نخستين سنگ بناي سينما گذاشته شد. راستي داشتن اين سخن دور نيست: ابن‌هيثم نخستين دانشمند جهان است که سرعت صوت را اندازه گرفت است. او با معيارهاي متعارف اندازه‌گيري در زمان خودش، که واحد ذرع بود، سرعت نور را محاسبه کرد و دور کره‌ زمين را اندازه گرفت. وي نخستين کسي است که به بررسي خواص نور پرداخت.

حل مسأله زير يکي از کارهاي معروف او است:

«در صفحه دايره‌اي به مرکز O و به شعاع R، دو نقطه ثابت B،A داده مي‌شود. هرگاه دايره را به مثابه آيينه‌اي فرض کنيم بر آن، نقطه‌اي چون M بيابيد که شعاعي نوراني که از A خارج مي‌شود پس از منعکس شدن در نقطه M، بر B بگذرد.»

ابن هيثم اين مسأله را با استفاده از يک معادله چهارم و از تقاطع يک هذلولي متساوي القطرين و يک دايره حل کرده‌است.

آثار مهم

کتاب المناظر - مقالة في صورةالکسوف - رسالة في مساحة المسجم المکافي - مقالة في تربيع الدائرة - مقالة مستقصاة في الاشکال الهلالية - خواص المثلث من جهة العمود - القول المعروف بالغريب في حساب المعاملات - قول في مساحة الکرة.

ويكي پديا


نسخه چاپي ارسال به دوستان
 
اجتماعي
جوان و جامعه
تلخند
فرهنگ و هنر
گالري
بچه هاي مدرسه
ادبيات نوجوان
كانون