جستجوي پيشرفته برو
 درخواست اشتراکارتباط با ماآرشيوشناسنامهصفحه اصلي
نسخه شماره 4064- تاریخ : 1396/09/14 - اولين روزنامه جوانان و نوجوانان ايران(سه شنبه)

 فرهنگ و ادبيات در قرون گذشته 

گردآوري: مهدي طوسي

قرن ششم و هفتم هجري مصادف است با اوج‌گيري تصوف، که زمينه گسترش آن از قرن پنجم هجري با پاسخگويي ابوحامد محمد غزالي به شبهات و ايجاد آشتي بين شرع و تصوف فراهم شده‌بود. در اين دوران بسياري از مشايخ صوفيه از جمله عبدالقادر گيلاني و شهاب‌الدين عمر سهروردي ظهور کردند. بسياري از مکاتب صوفيه از جمله قادريه، سهرورديه و کبرويه بنيان‌گذاري شدند و خانقاه‌هاي بسياري ساخته‌شدند. بسياري از امرا، وزرا و سلاطين ازجمله مستنصر عباسي، طغرل سلجوقي و خواجه نظام الملک از مشايخ صوفيه حمايت کردند. در اين دوره، عناصر صوفيانه در اشکال مختلف به شعر و نثر فارسي راه يافت و عالي‌ترين مظاهر شعر تعليمي در حديقه سنايي و بعد از آن در اشعار عطار و مولوي نمايان شد. سهروردي در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم فلسفه اشراق را با استفاده از آثار صوفيه، منابع فلسفه يوناني و حکمت خسرواني پايه‌گذاري کرد. فلسفه اشراق هم مبتني بر استدلال عقلي و هم سير و سلوک عرفاني است. او در صدد زنده کردن حکمت ايراني در بين ايرانياني بود که دين اسلام را پذيرفته بودند و ختم شدن حماسه پهلواني به حماسه عرفاني يکي از ابعاد تحولي است که در اين دوران به وقوع پيوست.

با روي کار آمدن حاکمان سلجوقي و پس از آن ايلخاني، که علاقه‌اي به شعر نداشتند، سرودن مديحه درآمدي براي شاعران ايجاد نمي‌کرد و درنتيجه قصيده که قالب متداول مدح در دوران پيشين بود، کم‌کم اهميت خود را از دست داد. در نقطه مقابل، از آنجا که غزل قالب مناسبي براي بيان مضامين عارفانه و عاشقانه است، شاعران غزلسرا ظهور کردند و پايه‌هاي غزل استوارتر شد. سنايي نخستين شاعري است که به جد به سرودن غزل عارفانه و عاشقانه روي آورد و زمينه را براي تکامل آن در آثار شاعران بعد از خود، از جمله عطار، خاقاني، نظامي، سعدي، مولوي و حافظ فراهم کرد.

از سوي ديگر، روزگار سعدي مقارن با متداول شدن سبک عراقي در ادبيات فارسي است. رواج سبک عراقي به اواخر قرن ششم هجري و روي کار آمدن سلجوقيان بازمي‌گردد.

در اين دوره بسياري از حکما و ادبا به مناطق مرکزي و جنوبي ايران مهاجرت کردند که به عراق عجم شهرت داشت. اين روند مهاجرت با هجوم مغول به ايران سرعت و شدت بيشتري گرفت. با انتقال کانون‌هاي تأثيرگذار بر زبان فارسي به مناطق مرکزي و جنوبي، زمينه بروز تغييرات در سبک سخنوري فارسي (که به سبک خراساني مشهور بود) پديد آمد.

در اين دوران با نفوذ زبان عربي در زبان فارسي، بسامد استفاده از واژه‌ها و ترکيب‌هاي عربي در شعر و نثر فارسي بيشتر شد و نثر فني متکلفانه نيز رواج پيدا کرد. کتاب مقامات حميدي نمونه‌اي از اين نوع نثر است. در قرن ششم، غلبه زبان عربي بر فارسي به قدري زياد شد که نويسندگان فارسي‌زبان به خلق آثار عربي روي آوردند و اگر هم به زبان فارسي مي‌نوشتند، آن را با کلمه‌ها و ترکيب‌هاي عربي مي‌آميختند؛ به‌طوري که آثار اين دوره پر از اشعار و اصطلاحات عربي و استدلالات قرآني است.

در سده هفتم هجري، از آنجا که حاکمان ايلخاني علاقه زيادي به ثبت وقايع تاريخي داشتند، زمينه گسترش تاريخ‌نگاري فراهم شد که از آن جمله مي‌توان به جامع التواريخ و تاريخ جهانگشا اشاره کرد.


نسخه چاپي ارسال به دوستان
 
اجتماعي
جوان و جامعه
تلخند
ورزشي
گالري
بچه هاي مدرسه
ادبيات نوجوان
كانون